ការអប់រំកូនៗអំពីបញ្ហាហិរញ្ញវត្ថុ គឺជាកាដូដ៏មានតម្លៃបំផុតមួយដែលឪពុកម្តាយអាចផ្តល់ឱ្យពួកគេសម្រាប់ការរស់នៅនាពេលអនាគត។ ការយល់ដឹងពីតម្លៃនៃលុយកាក់មិនមែនមានន័យថាបង្រៀនកូនឱ្យក្លាយជាមនុស្សកំណាញ់ ឬលោភលន់នោះទេ ប៉ុន្តែគឺជាការបណ្តុះទម្លាប់ «ម្ចាស់ការលើជីវិត»។

ខាងក្រោមនេះគឺជាមគ្គុទ្ទេសក៍ស្តីពី ពេលវេលា និងវិធីសាស្ត្រក្នុងការបង្រៀនកូនៗអំពីលុយកាក់៖

១. តើគួរចាប់ផ្តើមនៅពេលណា?

អ្នកអាចចាប់ផ្តើមបាននៅពេលដែលកូន ចាប់ផ្តើមចេះរាប់លេខ និងស្គាល់ថាអ្វីទៅជាការទិញដូរ (ជាទូទៅចន្លោះអាយុ ៣ ដល់ ៥ ឆ្នាំ)។

• ក្មេងតូច (៣-៥ ឆ្នាំ): រៀនស្គាល់រូបរាងក្រដាសប្រាក់ និងកាក់។

• ក្មេងបឋមសិក្សា (៦-១២ ឆ្នាំ): រៀនពីការសន្សំ និងការសម្រេចចិត្តទិញ។

• យុវវ័យ (១៣ ឆ្នាំឡើង): រៀនពីការរៀបចំកញ្ចប់ថវិកា ការរកចំណូល និងការវិនិយោគ។

២. របៀបបង្រៀនតាមដំណាក់កាលអាយុ

ក. វ័យកុមារ៖ ការមើលឃើញផ្ទាល់ភ្នែក

ក្មេងក្នុងវ័យនេះរៀនតាមរយៈការមើលឃើញ។

• ប្រើកែវសន្សំថ្លា៖ ជំនួសឱ្យកូនជ្រូកដីដែលមើលមិនឃើញខាងក្នុង ការប្រើកែវថ្លានឹងធ្វើឱ្យកូនមើលឃើញលុយកើនឡើងជាលំដាប់ ដែលជាកម្លាំងចិត្តឱ្យពួកគេចង់សន្សំ។

• បង្រៀនថា «លុយមានកំណត់»៖ នៅពេលទៅផ្សារ ប្រាប់ពួកគេថា យើងមិនអាចទិញគ្រប់យ៉ាងបានទេ យើងត្រូវជ្រើសរើសរបស់ដែលចាំបាច់បំផុត។

ខ. វ័យបឋមសិក្សា៖ ការបែងចែកប្រភេទលុយ

បង្រៀនកូនឱ្យស្គាល់ពីការប្រើប្រាស់លុយក្នុងគោលបំណងផ្សេងគ្នា ដោយប្រើរូបមន្ត «កែវ ៣»៖

1. កែវសន្សំ (Savings): សម្រាប់ទិញរបស់ធំៗនាពេលអនាគត (ដូចជា កង់ ឬតុក្កតាថ្លៃៗ)។

2. កែវចំណាយ (Spending): សម្រាប់ទិញរបស់របរប្រចាំថ្ងៃ ឬនំចំណី។

3. កែវចែករំលែក (Giving): សម្រាប់ធ្វើបុណ្យ ឬជួយមិត្តភក្តិដែលខ្វះខាត។

គ. វ័យយុវវ័យ៖ ការទទួលខុសត្រូវ និងផលវិបាក

ឱ្យលុយចាយប្រចាំសប្តាហ៍ ឬខែ៖ ឈប់ឱ្យលុយរាល់ថ្ងៃ ប៉ុន្តែឱ្យជាកញ្ចប់ធំសម្រាប់ប្រើពេញមួយសប្តាហ៍។ បើពួកគេចាយអស់មុនកំណត់ ពួកគេត្រូវរៀនទ្រាំ និងរង់ចាំដល់សប្តាហ៍ក្រោយ។

បង្រៀនពី «បំណុល»៖ ប្រសិនបើកូនចង់ខ្ចីលុយអ្នកទិញទូរស័ព្ទ អ្នកគួរឱ្យគេខ្ចី ប៉ុន្តែត្រូវមានកិច្ចសន្យាសងវិញច្បាស់លាស់ (អាចមានការប្រាក់តិចតួច) ដើម្បីឱ្យគេស្គាល់ពីទម្ងន់នៃបំណុល។

៣. មេរៀនសំខាន់ៗដែលឪពុកម្តាយគួរចងចាំ

ធ្វើជាគំរូដ៏ល្អ»៖ កូនៗនឹងសង្កេតមើលរបៀបដែលអ្នកចំណាយ។ បើអ្នកនិយាយថាត្រូវសន្សំ តែអ្នកទិញរបស់មិនចាំបាច់ពេញផ្ទះ កូននឹងមិនស្តាប់តាមឡើយ។

បង្រៀនពីភាពខុសគ្នារវាង «របស់ដែលចង់បាន» និង «របស់ដែលចាំបាច់»៖ អាហារ សម្លៀកបំពាក់ សាលារៀន គឺចាំបាច់។ ចំណែកឯតុក្កតាថ្មី ឬទូរស័ព្ទស៊េរីចុងក្រោយ គឺគ្រាន់តែជាការចង់បាន។

ឱ្យកូនសាកល្បងខុស៖ បើកូនយកលុយសន្សំទៅទិញរបស់លេងអន់ៗ ហើយវាបែកក្នុងរយៈពេល ២ ថ្ងៃ ទុកឱ្យគេខូចចិត្តចុះ។ បទពិសោធន៍នៃការខាតបង់ក្នុងវ័យក្មេង គឺជាមេរៀនដ៏ថោក ដើម្បីការពារកុំឱ្យគេខាតបង់ធំក្នុងវ័យចាស់។

ការអប់រំរឿងលុយកាក់ មិនមែនធ្វើឡើងតែមួយថ្ងៃនោះទេ វាគឺជាដំណើរការពេញមួយជីវិត។ ចូរចាប់ផ្តើមពីចំណុចតូចៗ ផ្តល់ឱកាសឱ្យកូនបានកាន់លុយ និងសម្រេចចិត្តដោយខ្លួនឯង។ នៅពេលកូនចេះគ្រប់គ្រងលុយ ពួកគេនឹងមានសេរីភាព និងភាពម្ចាស់ការលើជីវិតរបស់ពួកគេ។

ការរៀបចំខ្លួនសម្រាប់វ័យចូលនិវត្តន៍ មិនមែនជារឿងដែលត្រូវគិតនៅពេលយើងចាស់នោះទេ ប៉ុន្តែវាជាកិច្ចការដែលត្រូវចាប់ផ្តើមតាំងពីថ្ងៃនេះ។ ការរស់នៅដោយថ្លៃថ្នូរ និងមានឯករាជ្យភាពហិរញ្ញវត្ថុក្នុងវ័យជរា គឺជាផ្លែផ្កានៃការសម្រេចចិត្តដ៏ឆ្លាតវៃនាពេលបច្ចុប្បន្ន។

ខាងក្រោមនេះគឺជាមគ្គុទ្ទេសក៍សំខាន់ៗ ដើម្បីជួយអ្នកសន្សំ និងរៀបចំផែនការសម្រាប់ជីវិតក្រោយការងារ៖
១. បណ្តុះទម្លាប់សន្សំឱ្យបានលឿនតាមដែលអាចធ្វើទៅបាន
ពេលវេលាគឺជាមិត្តល្អបំផុតនៃប្រាក់សន្សំ។ ការចាប់ផ្តើមសន្សំបន្តិចបន្តួចតាំងពីវ័យក្មេង នឹងបង្កើតជាកញ្ចប់ថវិកាយ៉ាងច្រើនតាមរយៈ ការប្រាក់សមាស (Compound Interest)។
គោលការណ៍ ៥០/៣០/២០៖ ចែកប្រាក់ចំណូលរបស់អ្នកជា ៣ ផ្នែក (៥០% សម្រាប់តម្រូវការចាំបាច់, ៣០% សម្រាប់តម្រូវការបន្ទាប់បន្សំ និង ២០% សម្រាប់សន្សំ ឬវិនិយោគ)។
សន្សំមុនចាយ៖ បង្កើតទម្លាប់ដកប្រាក់សន្សំទុកភ្លាមៗ នៅពេលទទួលបានប្រាក់ខែ។
២. វិនិយោគដើម្បីបង្កើតចំណូលអកម្ម (Passive Income)
ការទុកលុយក្នុងកូនជ្រូក ឬក្រោមខ្នើយ នឹងធ្វើឱ្យលុយរបស់អ្នកចុះថោកដោយសារអតិផរណា។ ដើម្បីរស់នៅដោយថ្លៃថ្នូរ អ្នកត្រូវឱ្យលុយរបស់អ្នក “ធ្វើការ” ជំនួសអ្នក៖
អចលនទ្រព្យ៖ ការទិញដី ឬផ្ទះជួល ដែលអាចផ្តល់ចំណូលប្រចាំខែទៀងទាត់។
ទីផ្សារភាគហ៊ុន និងមូលបត្រ៖ វិនិយោគលើក្រុមហ៊ុនដែលមានស្ថិរភាព ឬទិញមូលបត្របំណុលរដ្ឋ។
ប្រាក់បញ្ញើមានកាលកំណត់៖ ជ្រើសរើសធនាគារដែលមានអត្រាការប្រាក់ខ្ពស់សម្រាប់ប្រាក់បញ្ញើរយៈពេលវែង។
៣. ការពារហានិភ័យដោយធានារ៉ាប់រង
សុខភាពគឺជាកត្តាសំខាន់បំផុតក្នុងវ័យចូលនិវត្តន៍។ ជំងឺបន្តិចបន្តួចអាចរំលាយប្រាក់សន្សំរបស់អ្នកបានក្នុងពេលដ៏ខ្លី ប្រសិនបើអ្នកមិនមានការការពារ។
ធានារ៉ាប់រងសុខភាព៖ ទិញប័ណ្ណធានារ៉ាប់រងតាំងពីនៅក្មេង (ព្រោះបុព្វលាភធានារ៉ាប់រងមានតម្លៃថោកជាង)។
ធានារ៉ាប់រងអាយុជីវិត៖ ជាការធានាផ្លូវចិត្តសម្រាប់ខ្លួនឯង និងគ្រួសារ។
៤. រស់នៅតាមលទ្ធភាព និងកាត់បន្ថយបំណុល
ភាពថ្លៃថ្នូរមិនមែនស្ថិតលើការបង្អួតសម្ភារៈឡើយ ប៉ុន្តែស្ថិតលើការរស់នៅដោយគ្មានសម្ពាធបំណុល។
ជម្រះបំណុលមុនចូលនិវត្តន៍៖ ព្យាយាមសងបំណុលផ្ទះ ឬបំណុលធនាគារឱ្យអស់ មុនពេលអ្នកឈប់ធ្វើការ។
កាត់បន្ថយការចំណាយមិនចាំបាច់៖ បែងចែកឱ្យច្បាស់រវាង “របស់ដែលចង់បាន” និង “របស់ដែលត្រូវការ”។
៥. ថែរក្សាសុខភាពឱ្យបានល្អ
ការសន្សំលុយបានច្រើន នឹងគ្មានន័យឡើយ បើអ្នកគ្មានសុខភាពល្អដើម្បីរីករាយជាមួយវា។ ការបរិភោគអាហារដែលផ្តល់សុខភាព និងការហាត់ប្រាណទៀងទាត់ គឺជា “ការវិនិយោគ” ដ៏មានតម្លៃបំផុតដែលមិនត្រូវប្រើប្រាស់ប្រាក់។
ដំបូន្មានសំខាន់៖ វ័យចូលនិវត្តន៍ដ៏រីករាយ មិនមែនកើតឡើងដោយចៃដន្យទេ ប៉ុន្តែកើតចេញពីការរៀបចំផែនការយ៉ាងយកចិត្តទុកដាក់។ ចូរចាប់ផ្តើមថ្ងៃនេះ ដើម្បីសេរីភាពនៅថ្ងៃស្អែក។

ការរៀបចំកញ្ចប់ថវិកាគ្រួសារ មិនមែនគ្រាន់តែជារឿងតួលេខនោះទេ ប៉ុន្តែវាគឺជា “ផែនទីបង្ហាញផ្លូវ” ទៅកាន់សន្តិភាពផ្លូវចិត្ត និងសុភមង្គលក្នុងផ្ទះ។ កាលណាគ្រួសារមួយមានតុល្យភាពហិរញ្ញវត្ថុ ជម្លោះដែលបង្កឡើងដោយសម្ពាធសេដ្ឋកិច្ចក៏ត្រូវបានកាត់បន្ថយដែរ។
ខាងក្រោមនេះគឺជាមគ្គុទ្ទេសក៍ក្នុងការបែងចែកចំណូល-ចំណាយ ដើម្បីជៀសផុតពីវិបត្តិ “ខ្វះមុខខ្វះក្រោយ”៖
១. ការយល់ដឹងពីស្ថានភាពហិរញ្ញវត្ថុពិតប្រាកដ
មុននឹងចាប់ផ្តើមបែងចែក អ្នកត្រូវដឹងពី ចំណូលសុទ្ធ (លុយដែលចូលក្នុងដៃពិតប្រាកដ) និង ចំណាយចាំបាច់។ យកល្អគួរកត់ត្រារាល់ការចំណាយតូចធំរយៈពេល ១ខែពេញ ដើម្បីមើលថា តើលុយរបស់អ្នក “ហូរចេញ” ទៅតាមច្រកណាខ្លះ?
២. រូបមន្តមាស ៥០-៣០-២០ (50/30/20 Rule)
រូបមន្តនេះគឺជាគ្រឹះដ៏មានប្រសិទ្ធភាពសម្រាប់គ្រប់គ្រងកញ្ចប់ថវិកា៖

| តម្រូវការចាំបាច់ (Needs) | ៥០% | ថ្លៃផ្ទះ, ម្ហូបអាហារ, ទឹក-ភ្លើង, សាលារៀនកូន, និងថ្លៃធ្វើដំណើរ។

| ការចង់បាន (Wants) | ៣០% | ការដើរលេង, បរិភោគអាហារក្រៅផ្ទះ, ការកម្សាន្ត និងការទិញរបស់របរតាមចំណូលចិត្ត។

| ការសន្សំ និងបំណុល (Financial) | ២០% | ការសន្សំសម្រាប់ពេលអាសន្ន, ការវិនិយោគ ឬការសងបំណុលធនាគារ។

៣. យុទ្ធសាស្ត្រ “កាត់បន្ថយចំណាយដែលមិនចាំបាច់”
ដើម្បីកុំឱ្យជួបវិបត្តិខ្វះមុខខ្វះក្រោយ អ្នកគួរអនុវត្តវិធីសាស្ត្រទាំងនេះ៖
* បែងចែកកញ្ចប់លុយជាចំណែកៗ៖ ប្រើប្រាស់ App ធនាគារ ឬដាក់ក្នុងស្រោមសំបុត្រដាច់ដោយឡែកសម្រាប់ថ្លៃទឹកភ្លើង ថ្លៃម្ហូប និងលុយសន្សំ។
* ទិញទំនិញតាមបញ្ជី៖ ជៀសវាងការទិញរបស់តាមអារម្មណ៍ឆេវឆាវ (Impulse Buying)។
* កាត់បន្ថយ “ការចំណាយលាក់មុខ”៖ ដូចជាការចុះឈ្មោះប្រើប្រាស់សេវាកម្មឌីជីថលដែលមិនសូវប្រើ ឬការហូបកាហ្វេម៉ាកថ្លៃៗរាល់ថ្ងៃ។
៤. ការត្រៀមលក្ខណៈសម្រាប់ភាពអាសន្ន
សុភមង្គលគ្រួសារអាចរង្គោះរង្គើបាន ប្រសិនបើមានសមាជិកឈឺ ឬមានបញ្ហាបន្ទាន់ផ្សេងៗ។ អ្នកគួរមាន “កញ្ចប់ថវិកាបម្រុងអាសន្ន” ដែលស្មើនឹង ៣ ទៅ ៦ ខែនៃចំណាយប្រចាំខែរបស់អ្នក។ ការមានកញ្ចប់នេះ នឹងធ្វើឱ្យអ្នកមិនចាំបាច់ទៅចម្លងបុលគេនៅពេលមានគ្រាអាសន្ន។

ការរៀបចំកញ្ចប់ថវិកា មិនមែនមានន័យថាត្រូវរស់នៅដោយត្បិតត្បៀតពេក រហូតគ្មានក្តីសុខនោះទេ។ វាគឺជាការ “រស់នៅតាមលទ្ធភាព” និងការត្រៀមខ្លួនសម្រាប់អនាគត។ កាលណាអ្នកគ្រប់គ្រងលុយបានល្អ លុយនឹងក្លាយជាអ្នកបម្រើដ៏ស្មោះត្រង់របស់អ្នក ប៉ុន្តែបើអ្នកមិនចេះគ្រប់គ្រងវាទេ វានឹងក្លាយជាចៅហ្វាយដ៏កាចសាហាវដែលបំបាក់សុភមង្គលគ្រួសារអ្នក។